[Przypis Psypioneer: – Ostatni artykuł z czteroczęściowej serii przedstawionej przez dra Carlosa S. Alvarado: – Zjawiska mentalne.]
Dalsze uwagi o historycznych koncepcjach promieniowania ludzkiego:
IV. Zjawiska mentalne (1)
Carlos S. Alvarado
Chociaż w poprzednich częściach tego artykułu kładłem nacisk na zjawiska fizyczne, idee sił emanujących z ludzkiego ciała wiązano również ze zjawiskami mentalnymi. Obejmowało to mediumizm mentalny, a także telepatię i jasnowidzenie.
Mediumizm mentalny
Adin Ballou (1853) uważał, że media charakteryzują się znaczną ilością „spirityczności” – eterycznej zasady wykorzystywanej przez duchy bezcielesne podczas komunikowania się za pośrednictwem mediów. Duchowi komunikatorzy cytowani przez Roberta Hare’a w jego książce Experimental Investigation of the Spirit Manifestations (1855) twierdzili, że używali „ożywionej duchowej elektryczności”, aby wpływać na pismo mediów (s. 94). Hare wspominał również o aurze, którą duchy wykorzystywały do komunikacji – aurze, którą „obdarzeni są tylko nieliczni” (s. 160).
Allan Kardec (1863, s. 279) przytaczał komunikaty duchowe, według których duch bezcielesny oddziaływał swoim własnym duchem pokrewnym na perisprit medium, aby wywołać takie zjawiska jak pismo. Komunikatorzy podkreślali znaczenie „powinowactwa istniejącego między naszym perisprit a perisprit medium, które służy nam jako tłumacz” (s. 280).
W późniejszych latach inni autorzy odnotowywali obserwacje dotyczące sił uczestniczących w komunikacji mediumicznej. Richard Hodgson (1898) streścił niektóre istotne komunikaty otrzymane za pośrednictwem Leonory Piper:
Wszyscy posiadamy ciała złożone z „eteru światłonośnego”, zamknięte w naszych ciałach z krwi i kości. Relacja eterycznego ciała pani Piper do świata eterycznego, w którym – jak twierdzą „komunikatorzy” – przebywają, jest taka, że w związku z jej organizmem gromadzi się szczególny zasób osobliwej energii, który jawi się im jako „światło”. Eteryczne ciało pani Piper zostaje przez nich usunięte, a jej zwykłe ciało wydaje się powłoką wypełnioną tym „światłem”. Kilku „komunikatorów” może jednocześnie pozostawać w kontakcie z tym światłem. W jej przypadku istnieją dwie główne jego „masy”: jedna związana z głową, druga z prawym ramieniem i dłonią. Ostatnio ta związana z dłonią była „jaśniejsza” niż ta związana z głową. Jeśli „komunikator” wchodzi w kontakt ze „światłem” i myśli swoje myśli, mają one skłonność do odtwarzania się poprzez ruchy organizmu pani Piper. Bardzo niewielu potrafi wywoływać efekty głosowe, nawet gdy pozostają w kontakcie ze „światłem” głowy, natomiast praktycznie wszyscy mogą powodować ruchy piszące, kiedy znajdują się w kontakcie ze „światłem” dłoni. Od ilości i jasności tego „światła”, ceteris paribus, zależą komunikaty. Kiedy pani Piper jest w złym stanie zdrowia, „światło” jest słabsze, a komunikaty mają tendencję do mniejszej spójności. Zużywa się ono również podczas posiedzenia, a gdy staje się przyćmione, pojawia się skłonność do niespójności nawet u komunikatorów, którzy poza tym są wyraziści. We wszystkich przypadkach kontakt z tym „światłem” wywołuje pewne oszołomienie, a jeśli kontakt trwa zbyt długo albo „światło” bardzo przygasa, świadomość komunikatora ma skłonność do całkowitego zaniku (s. 400).
Inni również odnotowywali komunikaty mówiące o emanacji otaczającej medium, wrażliwej na myśli duchów. Przykładem jest omówienie medium Gladys Osborne Leonard przez Charlesa Draytona Thomasa (1928). Streszczając tę ideę i odnosząc się do kontroli medium, pisał on:
Medium i uczestnik seansu otoczeni są obłokiem tej „mocy”. Wszystko, co znajduje się w tym obszarze, jest widoczne dla Fedy; gdyby jednak komunikator pozostawał poza nim, byłby dla niej niewidzialny, a ona mogłaby jedynie z pewnym trudem uzyskiwać od niego informacje przez „wyczuwanie”. Po wejściu w tę strefę lub sferę wpływu Feda byłaby w stanie go zobaczyć i usłyszeć.
Ten quasi-fizyczny obłok emanuje z medium, a uczestnik seansu może wnosić do niego pewną niewielką ilość. Chociaż zwykle jest on widoczny zarówno dla kontroli, jak i dla komunikatora, ten ostatni może – wychodząc z niego, a następnie ponownie do niego wchodząc – odczuwać jego wpływ jako lekkie mrowienie (s. 73).
Telepatia i jasnowidzenie
Wielu autorów, na przykład mesmeryści, omawiało koncepcje siły mającej wyjaśniać to, co dziś nazywamy percepcją pozazmysłową, czyli ESP. Lekarz Herbert Mayo pisał o Odzie:
„Nie można wątpić, że […] prąd Od […] pozwala umysłowi jasnowidzącej przeniknąć wewnętrzną istotę odwiedzającego – tak samo jak w najskromniejszych efektach zwykłego mesmeryzmu wyraźnie ustanawia się relacja między osobą wprowadzoną w trans a jej mesmerystą, poprzez prąd Od, który ten wcześniej skierował na nią w celu wywołania transu” (1852, s. 185).
Chemik i fizyk William Crookes (1897) omawiał różnorodne drgania fizyczne oraz promienie X, mając nadzieję na powiązanie telepatii z procesami fizycznymi. Jak pisał:
Załóżmy, że promienie te, albo promienie o jeszcze wyższej częstotliwości, mogą przenikać do mózgu i działać tam na jakiś ośrodek nerwowy. Wyobraźmy sobie, że mózg zawiera ośrodek, który używa tych promieni tak, jak struny głosowe używają drgań dźwiękowych – przy czym i jedne, i drugie pozostają pod rozkazami inteligencji – i wysyła je z prędkością światła, aby uderzyły w odbiorczy zwój innego mózgu. W ten sposób przynajmniej niektóre zjawiska telepatii oraz przekazywania inteligencji z jednej osoby wrażliwej do drugiej na wielkie odległości zdają się wchodzić w dziedzinę prawa i stają się uchwytne (s. 352).
Inni postrzegali telepatię jako „rodzaj naturalnego telegrafu i telefonu […] komunikację magnetyczną bez przewodu przewodzącego” (A. Denis, 1895, s. 17–18). Mark Twain (1891) pisał o „telegrafii mentalnej” opartej na elektryczności. Jego zdaniem takie przypadki jak listy krzyżujące się w poczcie, jednoczesny rozwój idei i odkryć oraz inne zbiegi okoliczności były wynikiem telegrafowania jednego umysłu do drugiego na odległość.
Héricourt (1891) sugerował, że wszystkie ciała są ze sobą połączone za pośrednictwem nieznanych energii. Niektóre z nich rozwijają i kształtują narządy odbiorcze dla „błądzących drgań”. Inne nabywają tę wrażliwość wskutek pewnej formy zaburzenia równowagi. Inny autor przypuszczał, że wrażliwość ta pochodzi z więzi emocjonalnych między ludźmi, takich jak te istniejące w relacjach rodzinnych (Baudoin, 1900).
Houston (1892), w artykule zatytułowanym „Cerebral Radiations” – „Promieniowania mózgowe” – stwierdzał:
„Aktywny mózg można […] uważać za formujący otaczający go eter w fale myślowe, które rozchodzą się od niego na zewnątrz we wszystkich kierunkach” (s. 152).
Drugi mózg mógłby rezonować z sympatycznymi drganiami pochodzącymi z myśli pierwszego mózgu. Drgania te musiałyby podróżować z prędkością światła. Podobnie Léon Denis (1900) argumentował:
„Drgania myśli mogą rozchodzić się w przestrzeni tak jak światło i dźwięki oraz mogą oddziaływać na inne organizmy pozostające w powinowactwie z tym, który je przejawia. Fale psychiczne, podobnie jak fale Hertza w telegrafii bezprzewodowej, rozchodzą się na odległość […]” (s. 291).
Reakcja na fale różni się w zależności od osoby i może przejawiać się jako wizje, głosy lub ruchy.
W książce Psychic Phenomena, Science and Immortality Henry Frank (1911) wyraził wiarę w fizyczną transmisję w telepatii oraz wyjaśnił, dlaczego nie jest ona zjawiskiem powszechnym:
„Powodem, dla którego przekazywanie myśli jest obecnie tak rzadkie – przynajmniej moim zdaniem – jest to, że formy myśli, czyli sposoby drgania, które przechodzą z poszczególnych mózgów, rozpraszają się w eterze, ponieważ nie znajdują synchronicznych mózgów, na które mogłyby oddziaływać; a ponieważ nie mają takich dróg, ich nawyki działania nie utrwaliły się” (s. 341).
Pewne wpływowe badania XX-wieczne, dziś przez wielu zapomniane, prowadził Włoch Ferdinando Cazzamalli. Cazzamalli (np. 1925/1926, 1928, 1947, 1960) używał różnorodnych instrumentów do wykrywania promieniowania mózgu. Jego zdaniem mózg był generatorem energii elektromagnetycznej odpowiedzialnej za telepatię, zwłaszcza podczas odmiennych stanów świadomości.
We wczesnym artykule zatytułowanym „Telepsychic Phenomena and Cerebral Radiations” – „Zjawiska telepsychiczne i promieniowania mózgowe” – Cazzamalli (1925/1926) przedstawił wyniki badań z użyciem instrumentów, które rzekomo wykrywały promieniowania elektromagnetyczne i sygnalizowały ich obecność dźwiękowo za pomocą wzmacniacza częstotliwości. Pracując z jasnowidzami oraz osobami cierpiącymi na zaburzenia psychiczne, Cazzamalli twierdził, że aktywność elektromagnetyczną wykrywano wtedy, gdy uczestnicy – znajdujący się wewnątrz ekranowanej komory – doświadczali halucynacji, transów i zjawisk telepatycznych. Ustalenia te doprowadziły go do stwierdzenia:
„Podmiot ludzki, w szczególnych warunkach psychicznych […] wydziela oscylacje elektromagnetyczne typu fal radiowych” (Cazzamalli, 1925/1926, s. 16).
W późniejszych testach, wygodnie podsumowanych w jego książce Il Cervello Radiante, Cazzamalli (1960) przedstawił zapisy oscylacji promieniowania wykonane bezpośrednio na kliszy. Zapisy te, czyli „radiocerebropsychografy”, rejestrowały intensywność promieniowania mózgowego, która zmieniała się w zależności od różnych czynników, takich jak typ osoby i jej stan świadomości.
W przypadku różdżkarstwa Cazzamalli (1947) twierdził, że mózg różdżkarza emituje fale elektromagnetyczne. Fale te mogły uderzać w wodę, metal i inne materiały, a następnie – podobnie jak radar – dostarczać mózgowi informacji poprzez zmiany w ich odbiciu. Pozwalało to wykrywać poszukiwany obiekt. Inną możliwością było to, że mózg odbiera promieniowanie z otoczenia, to znaczy emanacje promieniowania pochodzące z wody i innych materiałów.
Dla Cazzamalliego zjawiska parapsychologiczne miały zasadniczo charakter neuropsychologiczny. Jak pisał:
„To mózg, który – posiadając ośrodki psycho-sensoryczne w stanie wzmożonego pobudzenia oraz prądy elektryczne i elektromagnetyczne o efektach promienistych – uzyskuje możliwość bezpośredniego kontaktowania się z otaczającą rzeczywistością fizyczną […]” (Cazzamalli, 1947, s. 87).
Cazzamalli nie był jedynym, który w XX wieku opowiadał się za koncepcją promieniowań mózgowych. Inni, tacy jak Wilson (1925), Azam (1926) i Sinel (1927), spekulowali w podobnym duchu, choć mniej szczegółowo i mniej wyrafinowanie. Sinel postulował, że miejscem „szóstego zmysłu” jest szyszynka.
Charles Andry-Bourgeois (1935) porównywał ESP do telewizji. Argumentował, że z jednej strony naukowcy ciężko pracują nad przesłaniem „prostego ruchomego obrazu na odległość”, podczas gdy mózg jasnowidza w transie – „ta cudowna stacja nadawcza i odbiorcza »fal psychicznych«” – czyni to automatycznie, nieświadomie, instynktownie, można by rzec (s. 487).
Chociaż nie była ona bezpośrednio związana z mózgiem, jedną z najbardziej znanych fizycznych koncepcji ESP w literaturze badań psychicznych była idea nieznanych drgań Charlesa Richeta, mająca wyjaśniać „szósty zmysł”. Jak pisał Richet:
„Szósty zmysł jest tym, który daje nam poznanie drgania rzeczywistości – drgania, którego nasze normalne zmysły nie są w stanie dostrzec” (Richet, b.d., s. 224).
Innym autorem, który pisał o analogiach fizycznej transmisji telepatii, był inżynier René Warcollier (1938). W swojej książce zebranych esejów Experimental Telepathy Warcollier omawiał naturę przekazu telepatycznego. Ostrzegał czytelnika, że używa procesów fizycznych jako analogii i że jedynie spekuluje. Niemniej niektóre jego wypowiedzi sugerują przekonanie silniejsze, niż sam Warcollier przyznawał. W eseju napisanym po raz pierwszy w 1921 roku Warcollier stwierdził, że proces ten polega na tym, iż „drganie jednego z neuronów mózgowych A wywołuje przez rezonans odpowiadające mu drganie w jednym z neuronów mózgowych P […]” (Warcollier, 1938, s. 199).
O samym procesie Warcollier pisał następująco:
Wydaje mi się, że w rozpadzie atomu możemy znaleźć źródło promieniowań pozwalających wyjaśnić odległe i szybkie przekazywanie. Psychiczna radioaktywność, rozpad atomów komórek mózgowych, jest z pewnością czystą hipotezą, ale czuję, że jest konieczna do wyjaśnienia zjawiska telepatycznego […]. Współczesna fizyka wykazała, że nasze narządy, podobnie jak inne ciała materialne, składają się z wirów sił oddziałujących na siebie nawzajem. Duch czuje się swobodniej wśród wyobrażeń tych maleńkich układów słonecznych jonów i elektronów niż wśród wypełnionych krwią cząstek tworzących mózg […].
Kiedy stawiamy pytanie z tego punktu widzenia […], możemy doskonale pojąć, w jaki sposób mogą powstawać drgania układu nerwowego, jak mogą one prowadzić drgania ciał zewnętrznych poprzez ośrodki nerwowe do ośrodków świadomości. Możemy pojąć, jak nerwy ruchowe mogą przekazywać rozkazy mięśniom; jak idee mogą się kojarzyć z włóknami kojarzeniowymi lub bez nich; jak mogą przekraczać czaszkę i wpływać, przez indukcję, na inne ośrodki nerwowe w innych mózgach (s. 199, 202–203).
Nie wszyscy zainteresowani tymi zjawiskami przyjmowali fizyczne podejście odwołujące się do drgań lub sił. Frederic W. H. Myers (1886) stwierdzał:
„Możemy powiedzieć, że telepatia jest czynnikiem psychicznym i że istnieje nieprzekraczalna przepaść między wszystkimi czynnikami, które można sklasyfikować jako fizyczne, z jednej strony, a z drugiej – wszystkimi czynnikami, niezależnie od tego, czy pozornie działają w bliskości, czy na odległość, które jak dotąd możemy poznawać wyłącznie od strony psychicznej” (s. 178).
Inne osoby – takie jak Rudolf Tischner (1925), Hans Driesch (1932/1933) i J. B. Rhine (1934) – sprzeciwiały się wyjaśnieniom ESP przez promieniowanie i opowiadały się za modelami niefizycznymi. Na przykład Driesch odwoływał się do konieczności postulowania „pola mentalnego”, opisywanego jako „coś ponadpersonalnego, oprócz czegoś ogólnie nieprzestrzennego” (Driesch, 1932/1933, s. 133). To niejednoznaczne stwierdzenie odnosiło się do pewnego rodzaju płaszczyzny mentalnej niezwiązanej z przestrzenią, która mogłaby łączyć różne umysły.
Uwagi końcowe
Na tym kończy się niniejsza seria krótkich uwag o historycznych koncepcjach siły związanych ze zjawiskami psychicznymi. Czytelnicy powinni pamiętać, że uwagi te nie miały stanowić pełnych przeglądów, lecz raczej materiał uzupełniający do wcześniejszego artykułu na ten temat (Alvarado, 2006). Ponadto nie omówiłem spekulacji dotyczących wszystkich możliwych zjawisk, pozostawiając na boku na przykład fotografię psychiczną, nawiedzenia, uzdrawianie i aury.
Jak argumentowałem wcześniej, idee omawiane w tych uwagach były w dużym stopniu związane z naukowymi zainteresowaniami epoki. Obejmowały one koncepcje płynów nerwowych i elektryczności zwierzęcej w dawnej neurofizjologii (Brazier, 1984; Morus, 1988). Ponadto w XIX wieku nastąpiło wiele przemian w rozumieniu siły i energii, w tym elektryczności i magnetyzmu (Harman, 1982). Te ostatnie, podobnie jak rozwój technologii, francuski popularyzator nauki Louis Figuier (1884) określał mianem „nowych podbojów nauki”. Wszystko to – zainteresowanie przesyłaniem elektryczności, przewodnictwem nerwowym oraz technologiami takimi jak telegrafia – sprzyjało idei transmisji przez fizyczne medium, zakładającej rozszerzenie nauki na obszar nieznanego.
Wiedza ta przyniosła nam również takie perspektywy jak u Flammariona (1900), który twierdził, że promienie X, telefon i rozmaite procesy fizyczne pokazywały, czego naukowcy już się nauczyli, lecz jednocześnie przypominały, jak wiele pozostaje jeszcze do poznania we wszechświecie. W konsekwencji, mówił, powinniśmy otworzyć umysły na dziedzinę nieznanego, obejmującą telepatię i inne zjawiska.
Koncepcje omawiane tutaj były spekulacjami rozwijanymi na podstawie obserwacji. Używając słowa „spekulacja”, chcę podkreślić domniemany lub hipotetyczny charakter tych idei. Wspomniane przeze mnie koncepcje były przypuszczeniami, które rzadko powstawały w wyniku prób ich naukowego sprawdzenia lub znajdowały w takich próbach potwierdzenie. Były raczej założeniami, w których wyobrażone rozszerzenia pojęć fizycznych wykorzystywano do nadania sensu obserwowanym zjawiskom. Te koncepcje siły są być może częścią tego, co Holton (1988) określał jako pojęcia tematyczne w nauce – ogólne idee, które na różne sposoby kierują biegiem nauki, pozostając jednocześnie odporne na dowód lub obalenie, zależnie od przyjętej perspektywy.
Holton omawiał pojęcia sięgające od bardzo ogólnych, takich jak redukcjonizm, atomizm i ewolucja, po bardziej szczegółowe, takie jak określone procesy fizyczne, na przykład bezwładność. Wśród nich znajdowały się zarówno idee nadal uznawane za ważne, jak i te, które z czasem odrzucono, w tym takie zasady jak humory, duchy zwierzęce, flogiston i eter. Chociaż w niektórych przypadkach uważa się dziś, że idee te oddziaływały na naukę negatywnie, można je również postrzegać jako koncepcje pełniące użyteczne funkcje twórcze i porządkujące dla tych osób, które proponowały je jako prawdziwe opisy natury. Tak było w przypadku magnetyzmu zwierzęcego i perisprit, które zajmowały centralne miejsce w mesmeryzmie i spirytyzmie. Co interesujące, koncepcje te mogły być – i były – wykorzystywane do wspierania różnych modeli, odróżniając idee ludzkiego sprawstwa od idei sprawstwa bezcielesnego.
W każdym razie przedstawione tutaj idee ukazują bogactwo omawianych literatur. Przedstawiam moje komentarze z nadzieją, że poprzez podanie wybranej bibliografii rozbudzę historyczne zainteresowanie tymi tematami.
Przypis
- Czytelnicy powinni pamiętać, że niniejsze uwagi mają charakter materiału uzupełniającego do wcześniejszego artykułu (Alvarado, 2006). Jestem wdzięczny Nancy L. Zingrone za użyteczne sugestie redakcyjne, które przyczyniły się do ulepszenia czterech części tego artykułu.
Bibliografia
Alvarado, C. S. (2006). Human radiations: Concepts of force in mesmerism, spiritualism and psychical research. Journal of the Society for Psychical Research, 70, 138–162.
Andry-Bourgeois, [C]. (1935). La télévision et la voyance. Revue spirite, 78, 481–487.
Azam, H. (1926). Télégraphie sans fil et médiumnité: De la pratique de la médiumnité à l’évolution de l’âme dans l’univers. Revue spirite, 69, 122–128.
Ballou, A. (1853). An Exposition of Views Respecting the Modern Spiritual Manifestations (from the 2nd American ed.). Liverpool: Edward Howell.
Baudoin, M. (1900). Un cas de télépathie: Manifestations d’une mourante sur sa soeur à l’état de veille constatée par un médecin en visite et caractérisée par un phénomène physique. Annales des sciences psychiques, 10, 129–142.
Brazier, M. A. B. (1984). A History of Neurophysiology in the 17th and 18th Centuries. New York: Raven Press.
Cazzamalli, F. (1926). Telepsychic phenomena and cerebral radiations. Journal of the American Society for Psychical Research, 20, 1–17. First published in French, 1925.
Cazzamalli, F. (1928). Les ondes électro-magnétiques en corrélation avec certains phénomènes psycho-sensoriels du cerveau humain. Compte rendu du IIème Congrès International de Recherche Psychiques (s. 45–55). Paris: Institut Métapsychique International.
Cazzamalli, F. (1947). De las posibles condiciones físicas de los fenómenos telepsíquicos. Revista Médica de Metapsíquica, 1(1), 80–90.
Cazzamalli, F. (1960). Il Cervello Radiante: Fenomeni Elettromagnetici Radianti dal Cervello Umano Durante l’Intensa Attività Psicosensoriale degli Stati Onirici, Allucinatori e Telepsichici. Milan: Ceschina.
Crookes, W. (1897). Address by the President. Proceedings of the Society for Psychical Research, 12, 338–355.
Denis, A. (1895). Essai d’une théorie de la télépathie. Annales des sciences psychiques, 5, 14–32.
Denis, L. (1900). Psychologie expérimentale: Phénomènes d’extériorisation et de dédoublement. Annales des sciences psychiques, 10, 291–294.
Driesch, H. (1933). Psychical Research: The Science of the Super-normal. London: G. Bell. First published in German, 1932.
Figuier, L. [1884]. Les nouvelles conquêtes de la science (4 vols.). Paris: Librairie Illustrée.
Flammarion, C. (1900). L’Inconnu: The Unknown. New York: Harper.
Frank, H. (1911). Psychic Phenomena, Science and Immortality. Boston: Sherman, French.
Hare, R. (1855). Experimental Investigation of the Spirit Manifestations Demonstrating the Existence of Spirits and Their Communion with Mortals. New York: Partridge & Brittan.
Harman, P. M. (1982). Energy, Force and Matter: The Conceptual Development of 19th Century Physics. Cambridge: Cambridge University Press.
Héricourt, J. (1891). Review of Les hallucinations télépathiques, by E. Gurney, F. W. H. Myers, and F. Podmore. Annales des sciences psychiques, 1, 313–319.
Hodgson, R. (1898). A further record of observations of certain phenomena of trance. Proceedings of the Society for Psychical Research, 13, 284–582.
Holton, G. (1988). Thematic Origins of Scientific Thought: Kepler to Einstein (rev. ed.). Cambridge, MA: Harvard University Press.
Houston, J. (1892). Cerebral radiations. Psychical Review, 1, 150–157.
Kardec, A. (1863). Spiritisme expérimental: Le livre des médiums ou guide des médiums et des évocateurs (6th ed.). Paris: Didier.
Mayo, H. (1852). Popular Superstitions, and the Theories Contained therein, with an Account of Mesmerism (from the 3rd London ed.). Philadelphia: Lindsay and Blakiston.
Morus, I. R. (1998). Galvanic cultures: Electricity and life in the early nineteenth century. Endeavour, 22, 7–11.
Myers, F. W. H. (1886). On telepathic hypnotism, and its relation to other forms of hypnotic suggestion. Proceedings of the Society for Psychical Research, 4, 127–188.
Rhine, J. B. (1934). Extra-sensory Perception. Boston: Boston Society for Psychic Research.
Richet, C. (b.d., ok. 1928). Our Sixth Sense. London: Rider.
Sinel, J. (1927). The Sixth Sense: A Physical Explanation of Clairvoyance, Telepathy, Hypnotism, Dreams, and Other Phenomena Usually Considered Occult. London: T. W. Laurie.
Thomas, C. D. (1928). The modus operandi of trance communication according to descriptions received through Mrs. Osborne Leonard. Proceedings of the Society for Psychical Research, 38, 49–100.
Tischner, R. E. (1925). Telepathy and Clairvoyance. New York: Harcourt, Brace.
Twain, M. (1891). Mental telegraphy: A manuscript with a history. Harper’s New Monthly Magazine, 84, 95–104.
Warcollier, R. (1938). Experimental Telepathy. Boston: Boston Society for Psychic Research.
Wilson, T. S. (1925). Thought Transference: Speculations Upon Psychology and Religion. London: George Allen and Unwin.
źródło: Further Notes on Historical Ideas of Human Radiations: IV. Mental Phenomena; PSYPIONEER – Founded by Leslie Price Editor Paul J. Gaunt, Volume 4, No 5; May 2008.