The Mystical Hymns of Orpheus Thomasa Taylora – wydanie drugie z 1824 roku, wydane w Chiswick przez C. Whittinghama. Karta tytułowa podaje pełny podtytuł: książka jest „translated from the Greek” i ma rzekomo wykazywać, że te hymny były inwokacjami używanymi w misteriach eleuzyńskich. HathiTrust i Internet Archive potwierdzają też, że to właśnie 2. wydanie, „with considerable emendations, alterations, and additions”.
Najkrócej mówiąc, jest to angielski przekład tzw. hymnów orfickich, czyli późnoantycznego zbioru religijnych hymnów przypisywanych legendarnemu Orfeuszowi. W wydaniu Taylora książka nie jest tylko tłumaczeniem: zawiera też obszerny aparat wstępny i interpretacyjny, w którym autor rozwija własną wizję dawnej teologii greckiej i łączy Orfeusza z Pitagorasem oraz Platonem. W samym wstępie Taylor twierdzi, że „teologia grecka” pochodzi od Orfeusza, była dalej przekazywana przez Pitagorasa i Platona, a jego objaśnienia hymnów opierają się przede wszystkim na późnych platonikach, takich jak Jamblich i Proklos.
Ta książka ma też wartość bibliograficzną i kolekcjonerską. Pierwotnie ukazała się pod innym tytułem – The Mystical Initiations; or, Hymns of Orpheus – w 1787 roku. Reprint zamieszczony przez Platonic Philosophy podaje wyraźnie, że wydanie z 1824 roku było wersją poprawioną i rozszerzoną, a późniejszy przedruk był niemal wiernym facsimile tej właśnie edycji.
To, co widać na drugiej stronie, jest dedykacją dla Prince Augustus Frederick, Duke of Sussex. Reprint potwierdza, że drugie wydanie było właśnie jemu dedykowane. To pokazuje, że Taylor chciał nadać książce rangę nie tylko filologiczną, ale też kulturową i prestiżową.
Co ważne, trzeba oddzielić sam tekst starożytny od interpretacji Taylora. Jego teza, że hymny były inwokacjami używanymi w misteriach eleuzyńskich, jest dziś traktowana ostrożniej niż przez niego samego. Współczesne ujęcia religii orfickiej są dużo bardziej powściągliwe; Britannica zaznacza wręcz, że z dostępnych świadectw nie da się zrekonstruować jednej spójnej „religii orfickiej”. To znaczy: Taylor jest bardzo ważny jako tłumacz i interpretator, ale jego rekonstrukcje nie są już przyjmowane bez zastrzeżeń.
Kim był Thomas Taylor
Thomas Taylor (1758–1835) był angielskim uczonym, tłumaczem i jednym z najważniejszych nowożytnych popularyzatorów platonizmu oraz neoplatonizmu w języku angielskim. Britannica określa go wprost jako „Thomas Taylor ‘the Platonist’” i podkreśla, że publikował przekłady Platona, Arystotelesa oraz wielu autorów neoplatońskich pod koniec XVIII i na początku XIX wieku.
Taylor nie był „neutralnym” filologiem w dzisiejszym sensie. Był gorliwym platonikiem i poganinem intelektualnym, przekonanym, że starożytna filozofia i religia pogańska zawierają głęboką prawdę metafizyczną. Britannica zaznacza nawet, że jego neoplatonizm miał charakter zdecydowanie antychrześcijański. Z kolei National Gallery of Canada opisuje go jako postać kontrowersyjną właśnie dlatego, że z pełnym przekonaniem bronił mistycznych elementów starożytnej myśli.
Jego znaczenie polega na tym, że był jednym z głównych kanałów, przez które Platon, Plotyn, Proklos i tradycja orficko-neoplatońska weszły do kultury anglojęzycznej epoki romantyzmu. SEP potwierdza np., że to Taylor przygotował pierwszy angielski przekład Plotyna; z kolei badania Cambridge wskazują, że jego przekład Platona z 1804 roku był pierwszym pełnym przekładem Platona na angielski.
Wpływał nie tylko na filozofów, ale też na poetów i artystów. National Gallery of Canada zaznacza, że jego pisma przemawiały szczególnie do wolnomyślicieli i poetów romantycznych. W praktyce Taylor był ważny dla tego, jak brytyjski romantyzm czytał antyk: nie jako zbiór „martwych tekstów”, tylko jako żywą tradycję duchową.
Co jest szczególnie ciekawe w tej pozycji
Po pierwsze, to nie jest zwykły przekład. To książka programowa. Taylor próbuje przez nią udowodnić, że dawna poezja religijna Greków zawiera jednolitą, wysoką teologię symboliczną. W jego oczach Orfeusz nie był tylko mitycznym śpiewakiem, lecz niemal praprawodawcą greckiej religii i filozofii. We wstępie pisze wprost, że Orfeusz był założycielem teologii u Greków, nauczycielem świętych obrzędów i źródłem, z którego później czerpali Pitagoras i Platon.
Po drugie, książka dobrze pokazuje styl erudycji przełomu XVIII i XIX wieku: miesza filologię, historię religii, metafizykę, przekład poetycki i dość śmiałą spekulację. Dla dzisiejszego czytelnika to zarazem źródło wiedzy o recepcji antyku, jak i świadectwo epoki romantycznej.
Po trzecie, to wydanie z 1824 roku jest ważne, bo stanowi dojrzałą wersję Taylora. Sam reprint zaznacza, że zostało „znacznie poprawione, zmienione i uzupełnione” względem wydania z 1787 roku.
Skrótowe omówienie książki:
Najpierw ważne doprecyzowanie: ta książka nie ma „rozdziałów” w nowoczesnym sensie, tylko układ warstwowy: część wstępna, trzy sekcje rozprawy o Orfeuszu, potem proem „Do Muzeusza” i dalej właściwy cykl hymnów. W spisie treści reprintu Taylora widać: Preface, A Dissertation on the Life and Theology of Orpheus w trzech sekcjach, a następnie The Initiations of Orpheus z proemem i serią hymnów aż do hymnu „To Death”.
1. Część wstępna
Karta tytułowa i dedykacja
To część edytorska: tytuł, informacja o przekładzie „from the Greek”, dedykacja dla księcia Sussex. Nie rozwija jeszcze treści religijnej, ale ustawia ton dzieła jako książki uczonej i zarazem „podniosłej”. Drugie wydanie z 1824 roku było przedstawiane jako znacznie poprawione i rozszerzone.
Preface / Advertisement
To krótka przedmowa wydawcy i informacja bibliograficzna: pierwsze wydanie wyszło w 1787 jako The Mystical Initiations; or, Hymns of Orpheus, a wydanie z 1824 było wersją poprawioną; późniejszy reprint z 1896 jest niemal wierną kopią tej edycji.
2. „A Dissertation on the Life and Theology of Orpheus”
To właściwy, obszerny esej wprowadzający. Taylor nie ogranicza się tu do filologii: chce wykazać, że cała grecka teologia wywodzi się od Orfeusza, potem przechodzi przez Pitagorasa i znajduje dojrzały wyraz u Platona. Tak właśnie otwiera rozprawę.
Sekcja I
To część programowa. Taylor przedstawia swoją główną tezę: teologia grecka pochodzi od Orfeusza, następnie została przekazana przez Pitagorasa i Platona. Uzasadnia to, powołując się na późnych platoników, zwłaszcza Jamblicha i Proklosa. W praktyce jest to manifest jego neoplatonizmu.
Sekcja II
Tu rozwija metafizyczne tło hymnów: jedność pierwszej zasady, stopniowe emanacje bytu, porządek bogów, relację między światem inteligibilnym, intelektualnym i kosmicznym. To nie jest neutralny komentarz historyczny, tylko systematyczna wykładnia, która ma nauczyć czytelnika, jak czytać hymny symbolicznie.
Sekcja III
To najbardziej „historyzująca” część rozprawy. Taylor omawia różne tradycje o Orfeuszu, rozróżnia kilka postaci noszących to imię i próbuje wyjaśnić, który „Orfeusz” stoi za hymnami. Przytacza też interpretacje mitu o śmierci Orfeusza i podsumowuje, że Orfeusz łączył w sobie funkcje mistagoga, poety, proroka i kochanka boskiej mądrości.
3. „The Initiations of Orpheus” – część hymniczna
Od tego miejsca zaczyna się właściwy korpus tekstów. Spis treści prowadzi od „To Musæus” do „To Death”. Poniżej masz opis po kolei, utwór po utworze. Tytuły pochodzą ze spisu treści przekładu Taylora.
Proem
Do Muzeusza
To otwarcie całego cyklu. Mówca zwraca się do ucznia lub wtajemniczanego, zapowiadając świętą naukę. Funkcja: wejście w ton misteryjny i liturgiczny.
Hymny kosmiczne i protologiczne
I. Do bogini Prothyrai / Prothyræa
Hymn progowy, do bóstwa „stojącego u wejścia”; otwiera rytuał i prosi o pomyślne rozpoczęcie.
II. Do Nocy
Noc jako pradawna, kosmiczna potęga, źródło ukrycia, misterium i boskiego rodowodu.
III. Do Nieba
Wezwanie do Uranosa jako sklepienia i porządkującej całości.
IV. Do Ognia
Ogień jako czysty żywioł, zasada energii, ofiary i przemiany.
V. Do Protogonosa / Pierworodnego
Jeden z kluczowych hymnów teogonicznych: do pierwszego zrodzonego boga, często utożsamianego z Phanesem. To hymn o początku objawienia świata.
VI. Do Gwiazd
Porządek niebieski, kosmiczne znaki i regularność ruchów nieba.
VII. Do Słońca
Helios jako światło, wzrok świata, władca rytmu dnia i widzialnego ładu.
VIII. Do Księżyca
Selene jako moc zmienności, rytmu, nocy i kobiecego cyklu natury.
IX. Do Natury
Natura jako wszechobejmująca moc generacji i porządku przyrody.
X. Do Pana
Pan jako bóg całości, dzikości, pasterstwa i żywej energii świata.
Wielcy bogowie porządku świata
XI. Do Herkulesa
Nie tylko heros, ale też moc siły oczyszczającej i kosmicznej.
XII. Do Saturna
Kronos jako archaiczna, wysoka zasada boskiego porządku. W komentarzach Taylor mocno go neoplatonizuje.
XIII. Do Rei
Rhea jako matczyna, życiodajna potęga rodząca i podtrzymująca boskie szeregi.
XIV. Do Jowisza / Zeusa
Centralny hymn do władcy kosmosu, demiurgicznego ładu i królewskiej inteligencji świata.
XV. Do Junony / Hery
Hera jako władczyni porządku, małżeństwa, życia i królewskiej godności.
XVI. Do Neptuna
Posejdon jako moc wodna, ale też kosmiczny poruszyciel i władca głębin.
XVII. Do Plutona
Hades jako pan podziemia i granicy między życiem a śmiercią.
XVIII. Do Grzmiącego Jowisza
Osobne ujęcie Zeusa jako mocy gromu i majestatu.
XIX. Do Jowisza jako dawcy pioruna
Jeszcze bardziej wyspecjalizowany aspekt boskiej siły: błyskawica jako akt boskiego działania.
XX. Do Chmur
Przejście do atmosferycznych sił pośrednich między niebem a ziemią.
Hymny morskie i ziemskie
XXI. Do Morza / Tetydy
Morze jako wielka macierz i żywioł otaczający świat.
XXII. Do Nereusa
Mądry starzec morza, symbol głębi i prawdy ukrytej.
XXIII. Do Nereid
Morskie boginki jako łaska, ruch i płynność żywiołu.
XXIV. Do Proteusa
Bóg przemiany i zmiennych postaci; hymn o płynności bytu.
XXV. Do Ziemi
Gaja jako fundament i żywicielka wszystkich istot.
XXVI. Do Matki Bogów
Wielka Matka w aspekcie bardziej kultowym i misteryjnym niż czysto kosmicznym.
Bogowie przewodnicy, zejścia i wtajemniczenia
XXVII. Do Merkurego
Hermes jako przewodnik, mediator, interpretator i opiekun przejść.
XXVIII. Do Persefony
Jedna z osi całego zbioru: bogini zejścia i powrotu, śmierci i odrodzenia.
XXIX. Do Bachusa
Dionizos jako bóg ekstazy, życia, wtajemniczenia i przemiany duszy.
XXX. Do Kuretów
Opiekunowie boskiego dziecięctwa i rytualnego zgiełku.
XXXI. Do Pallady
Atena jako mądrość, sztuka walki i inteligencja porządkująca.
XXXII. Do Zwycięstwa
Nike jako boska pomyślność i spełnienie działania.
XXXIII. Do Apollina
Apollo jako światło duchowe, proroctwo, muzyka i miara.
XXXIV. Do Latony
Leto jako matka boskich bliźniąt i źródło łagodnej godności.
XXXV. Do Diany / Artemidy
Artemida jako dziewicza moc natury, łowów, narodzin i granic.
Tytaniczne i misteryjne moce środkowej części zbioru
XXXVI. Do Tytanów
Hymn do potęg archaicznych, starszych od porządku olimpijskiego.
XXXVII. Do Kuretów
Drugi hymn do Kuretów; podkreśla ich rolę rytualną i ochronną.
XXXVIII. Do Korybasa
Korybas jako figura ekstatyczna, związana z rytmem, tańcem i misterium.
XXXIX. Do Demeter / Ceres
Bogini zboża, płodności i świętej ekonomii życia.
XL. Do Matki Cereryjskiej
Aspekt Demeter bardziej misteryjny, macierzyński i eleuzyński.
XLI. Do Misesa
Hymn do mniej dziś znanej figury misteryjnej; raczej lokalny lub techniczny element kultu dionizyjskiego.
XLII. Do Pór Roku
Rytm czasu, cykli i porządku kosmiczno-rolniczego.
Wielki blok dionizyjski
Od tego miejsca książka długo koncentruje się na różnych formach i epitetach Dionizosa. To pokazuje, jak ważny jest dla całego cyklu wymiar inicjacyjny i ekstatyczny.
XLIII. Do Semele
Matka Dionizosa; hymn o boskim macierzyństwie i śmiertelno-boskiej granicy.
XLIV. Do Dionizosa Bassareusa Triennalnego
Dionizos w formie dzikiej, obrzędowej, związanej z rytmem świąt.
XLV. Do Liknitesa Bachusa
Dionizos „kołyskowy”, dziecięcy, związany z koszem-wialnią i misteryjnym narodzeniem.
XLVI. Do Bachusa Perikioniosa
Kolejny epitet dionizyjski; akcent na obecność boga w tańcu i rytuale.
XLVII. Do Sabazjosa
Dionizyjsko-frygijski aspekt boga, silnie misteryjny.
XLVIII. Do Ippy
Postać związana z dionizyjskim kompleksem kultowym; hymn raczej specjalistyczny kultowo niż „mitologiczny”.
XLIX. Do Lyziosa Lenaeusa
Dionizos jako wyzwoliciel i bóg wina, uwolnienia, święta.
L. Do Nimf
Nimfy jako żywe moce przyrody, wody i inspiracji.
LI. Do Trieterikosa
Dionizos w rytmie święta obchodzonego co trzy lata.
LII. Do Amphietosa Bachusa
Kolejny liturgiczny aspekt Dionizosa, podkreślający jego wielość postaci.
LIII. Do Silena, Satyra i kapłanek Bachusa
Rozszerzenie świata dionizyjskiego na jego orszak i lud rytualny.
Miłość, los, prawo, wojna, zdrowie
LIV. Do Wenus
Afrodyta jako miłość, piękno i moc przyciągania.
LV. Do Adonisa
Motyw piękna, śmierci i odrodzenia.
LVI. Do ziemskiego Hermesa
Bardziej chtoniczny lub „niższy” aspekt Hermesa, związany z ziemią i przejściem.
LVII. Do Erosa / Miłości
Miłość jako zasada kosmiczna, nie tylko uczucie.
LVIII. Do Mojr / Losów
Potęgi przeznaczenia i porządku konieczności.
LIX. Do Charyt
Łaska, wdzięk, dar, społeczny i boski urok.
LX. Do Nemezis
Boska odpłata, wyrównanie, przywrócenie proporcji.
LXI. Do Sprawiedliwości
Dike jako zasada porządku moralnego i kosmicznego.
LXII. Do Słuszności / Equity
Bardziej subtelny, wyrównujący aspekt sprawiedliwości.
LXIII. Do Prawa
Nomos jako porządek ustanowiony, święte ramy życia.
LXIV. Do Marsa
Ares jako energia bojowa, groźna i oczyszczająca.
LXV. Do Wulkana
Hefajstos jako ogień rzemiosła, kuźni i technicznego tworzenia.
LXVI. Do Eskulapa
Asklepios jako boski lekarz.
LXVII. Do Zdrowia
Hygieia jako podtrzymanie harmonii życia.
Moce groźne, graniczne i psychopomptyczne
LXVIII. Do Furii
Pierwszy hymn do Erynii: kara, pamięć winy, ściganie zbrodni.
LXIX. Do Furii
Drugi hymn rozwija ten sam zespół bóstw w innym ujęciu liturgicznym.
LXX. Do Melinoe
Jedna z najbardziej mrocznych figur zbioru: zjawy, nocne lęki, pogranicze świata umarłych.
LXXI. Do Fortuny
Tyche jako przypadek, los wydarzeń i niestałość życia.
LXXII. Do Daimona / Geniusza
Hymn do indywidualnego lub pośredniczącego ducha-opiekuna.
LXXIII. Do Leukotei
Bóstwo morskiego ocalenia, opieki i wybawienia.
LXXIV. Do Palaimona
Morski, opiekuńczy aspekt przejścia i ratunku.
Koniec zbioru: pamięć, czas, żywioły, sen i śmierć
LXXV. Do Muz
Źródło poezji, pieśni, nauki i boskiego natchnienia.
LXXVI. Do Mnemosyne / Pamięci
Pamięć jako warunek poznania, tradycji i inicjacji.
LXXVII. Do Jutrzenki
Aurora jako początek dnia, światło rodzące się z nocy.
LXXVIII. Do Temidy
Boski porządek, prawo odwieczne i miara rzeczy.
LXXIX. Do Wiatru Północnego
Boreasz jako jedna z sił kierujących światem przyrody.
LXXX. Do Wiatru Zachodniego
Zefir jako łagodny, płodny ruch powietrza.
LXXXI. Do Wiatru Południowego
Notos jako wilgotna, cięższa i burzowa siła atmosferyczna.
LXXXII. Do Okeanosa
Ocean jako ogromne okrążenie świata i pierwotna granica.
LXXXIII. Do Westy
Hestia jako ognisko, centrum domu i stabilność.
LXXXIV. Do Snu
Hypnos jako łagodna granica między jawą a śmiercią.
LXXXV. Do bóstwa snów
Uściślenie poprzedniego hymnu: nie sam sen jako stan, ale moc marzeń sennych i wizji.
LXXXVI. Do Śmierci
Zamknięcie całego zbioru. Po przejściu przez kosmos, bogów, los, prawo, naturę, noc i sen, cykl kończy się hymnem do Thanatosa. To bardzo logiczna kompozycja końcowa: inicjacja dochodzi do ostatniej granicy.
4. Dodatkowe noty Taylora
Po hymnach książka zawiera jeszcze obszerne „Additional Notes”, czyli rozbudowane komentarze uczone i metafizyczne. Nie są to zwykłe przypisy techniczne: Taylor rozwija w nich własną interpretację bogów, często przez pryzmat Proklosa, Platona i całego neoplatońskiego systemu. To właśnie tam najmocniej widać, że książka jest zarazem przekładem i filozoficznym komentarzem.
Jak najkrócej streścić kompozycję całości
Układ książki jest bardzo przemyślany:
najpierw teoria i legitymizacja Orfeusza, potem wejście w rytuał, następnie przejście przez kosmos i panteon, później blok misteryjno-dionizyjski, dalej siły etyczne, losowe i psychiczne, a na końcu sen, sny i śmierć. To sprawia, że zbiór wygląda nie jak przypadkowy zestaw poematów, ale jak droga liturgiczno-metafizyczna. Taki układ wynika już ze spisu treści i z całego sposobu, w jaki Taylor przedstawia swoją rozprawę o teologii orfickiej.