Professor Elmer E. Knowles’ Complete System of Personal Influence and Healing

To niezwykły przykład korespondencyjnego kursu psychologiczno-okultystycznego z przełomu XIX i XX wieku. Publikacja łączyła elementy hipnotyzmu, sugestii, uzdrawiania magnetycznego, telepatii, jasnowidzenia i popularnej wówczas „nauki o charakterze”. Nie była jednak książką naukową w dzisiejszym rozumieniu, lecz rozbudowanym produktem edukacyjno-reklamowym sprzedawanym wysyłkowo.

Dane bibliograficzne

Tytuł oryginalny:
Professor Elmer E. Knowles’ Complete System of Personal Influence and Healing

Proponowany tytuł polski:
Kompletny system osobistego wpływu i uzdrawiania profesora Elmera E. Knowlesa

Autor podany na książce:
Professor Elmer E. Knowles

Rzeczywista tożsamość autora:
najprawdopodobniej Elmer Sidney Prather, używający także formy Elmer Ellsworth Knowles.

Wydawca jednego z wydań:
National Institute of Sciences, Londyn.

Katalog WorldCat datuje londyńskie wydanie na około 1914 rok, natomiast zachowane egzemplarze i katalogi wskazują również na wcześniejsze wersje kursu np. 1891, sięgające końca XIX wieku. Prawdopodobnie tekst był wielokrotnie poprawiany, przepakowywany i wydawany w różnych wariantach.

O czym jest książka?

Na okładce widnieje informacja:

Six Complete Branches — sześć kompletnych działów

Kurs obejmował między innymi:

• hipnotyzm i sugestię;
• terapię sugestywną;
• magnetyzm osobisty i wpływ na innych;
• telepatię i jasnowidzenie;
• „uzdrawianie magnetyczne”;
• odczytywanie i rozwijanie charakteru;
• fizjonomikę, frenologię, grafologię i chiromancję;
• ćwiczenia koncentracji, pamięci i siły woli.

Zachowane spisy treści pokazują, że publikacja zawierała zarówno wykłady teoretyczne, jak i praktyczne instrukcje: wybór osoby podatnej na sugestię, wywoływanie hipnotycznego snu, autosugestię, sugestię pohipnotyczną, doświadczenia grupowe, hipnozę „na odległość” i przez telefon oraz rozwijanie „magnetycznej osobowości”.

Sześć działów nie tworzyło spójnej nauki

Książka zestawia wiadomości należące do bardzo różnych dziedzin. Obok stosunkowo rozsądnych obserwacji dotyczących koncentracji, sugestii i wpływu oczekiwań na zachowanie pojawiają się twierdzenia o:

• przekazywaniu myśli;
• diagnozowaniu charakteru z rysów twarzy i kształtu czaszki;
• leczeniu chorób za pomocą magnetyzmu;
• niezwykłych mocach kryształów;
• oddziaływaniu psychicznym na odległość.

Z dzisiejszej perspektywy część dotycząca hipnozy ma pewną wartość historyczną, lecz frenologia, fizjonomika, grafologiczne diagnozy osobowości, „magnetyczne leczenie” i wiele twierdzeń o telepatii nie mają potwierdzonej podstawy naukowej.

Kim był „profesor” Elmer E. Knowles?

Nazwisko było najprawdopodobniej pseudonimem

Badania nad dawnymi kursami wysyłkowymi identyfikują Elmera E. Knowlesa jako Elmera Sidneya Prathera, żyjącego prawdopodobnie w latach 1872–1939. Posługiwał się on nazwiskiem Knowles w działalności scenicznej, wydawniczej i handlowej. Źródła spotykają również rozwiniętą formę Elmer Ellsworth Knowles.

Tytuł „profesor” nie oznaczał najpewniej stanowiska akademickiego. Był elementem scenicznego i reklamowego wizerunku — podobnie jak w przypadku licznych wędrownych hipnotyzerów, magnetyzerów i nauczycieli „nauk psychicznych” tamtej epoki.

Hipnotyzer i artysta estradowy

Prather-Knowles wraz z żoną Abigail, nazywaną również Abby lub Beatrice, miał początkowo działać jako wędrowny hipnotyzer i mentalista. Para organizowała przedstawienia, podczas których demonstrowano sugestię, trans, odczytywanie myśli i inne zjawiska przedstawiane publiczności jako przejawy niezwykłych zdolności psychicznych.

Jeden z artykułów historyczno-medycznych zwraca uwagę, że Knowles nie przedstawiał się przede wszystkim jako terapeuta kliniczny. Większe znaczenie miały dla niego występy sceniczne, publikacje, kursy oraz sprzedaż urządzeń związanych z hipnozą.

Przedsiębiorca sprzedaży wysyłkowej

Knowles prowadził lub firmował działalność pod nazwą National Institute of Sciences. Sprzedawano za jego pośrednictwem kursy dotyczące:

• hipnotyzmu;
• osobistego magnetyzmu;
• siły woli;
• sukcesu;
• jasnowidzenia;
• astrologii;
• wpływania na innych;
• zdrowia i urody.

Specjalistyczne archiwum IAPSOP zalicza Prathera-Knowlesa do najbardziej aktywnych operatorów ówczesnego rynku wysyłkowych kursów okultystycznych. Wskazuje, że prowadził jednocześnie liczne przedsięwzięcia, wykorzystując różne nazwy, instytuty i tożsamości reklamowe.

Kontrowersje i zarzuty oszustwa

Część współczesnych opracowań opisuje działalność Knowlesa jako system sprzedaży o silnie manipulacyjnym charakterze, a nawet jako oszustwo wysyłkowe. Royal College of Psychiatrists nazywa go wprost promotorem kursów psychologicznych sprzedawanych wysyłkowo i określa jako twórcę jednego z takich przedsięwzięć reklamowych.

Według badań przywoływanych przez Uniwersytet Genewski Prather opuścił Stany Zjednoczone około 1909 roku po sporach i postępowaniach dotyczących jego praktyk handlowych, po czym rozwinął działalność w Wielkiej Brytanii i Europie.

Nie oznacza to, że każdy fragment książki jest świadomym oszustwem. Tekst korzystał z rzeczywistych debat swojej epoki nad hipnozą i sugestią. Problem polegał na mieszaniu częściowo prawdziwych informacji z niezweryfikowanymi obietnicami, niezwykłymi urządzeniami i marketingiem sugerującym możliwość zdobycia nadzwyczajnych mocy.

Radio-Hypnotic Crystal

Najbardziej charakterystycznym produktem Knowlesa był Radio-Hypnotic Crystal, czyli „radiohipnotyczny kryształ”.

Była to szklana kula lub bańka zawierająca drobny materiał, osadzona na uchwycie. Miała służyć jako punkt skupienia wzroku podczas hipnozy. Reklamowano ją jednak znacznie szerzej: jako pomoc w fascynacji, autosugestii, leczeniu, oddziaływaniu na odległość, rozwijaniu osobistego wpływu, a nawet badaniu charakteru.

Samo użycie błyszczącego lub poruszającego się przedmiotu jako punktu fiksacji nie jest pozbawione związku z historycznymi technikami indukcji hipnotycznej. Nie ma natomiast dowodów, aby urządzenie posiadało szczególną „radiową”, magnetyczną czy okultystyczną moc.

Nazwa miała przede wszystkim charakter nowoczesny i reklamowy. Słowo „radio” kojarzyło się wtedy z tajemniczymi, niewidzialnymi siłami, odkryciami fizyki i techniczną nowoczesnością.

Kontekst historyczny

Epoka fascynacji hipnozą

Na przełomie XIX i XX wieku hipnotyzm znajdował się na granicy nauki, medycyny i rozrywki. Dyskutowali o nim lekarze, psychologowie, magnetyzerzy, spirytualiści i artyści sceniczni.

Nazwiska takich badaczy jak Hippolyte Bernheim, Jean-Martin Charcot czy Albert Moll trafiały do popularnych podręczników, lecz ich teorie były często upraszczane i łączone z:

• mesmeryzmem;
• magnetyzmem zwierzęcym;
• telepatią;
• mediumizmem;
• ideami New Thought;
• obietnicami osobistego sukcesu.

Kurs Knowlesa jest typowym produktem tej kultury przejściowej.

Narodziny rynku samodoskonalenia

Publikacja zapowiada również późniejszą literaturę samopomocową. Obiecuje uczniowi rozwinięcie:

• pewności siebie;
• koncentracji;
• pamięci;
• siły woli;
• atrakcyjności społecznej;
• zdolności przekonywania;
• kontroli własnych nawyków.

W tym sensie Knowles należał do poprzedników XX-wiecznych kursów rozwoju osobistego, sprzedaży, perswazji i „psychologii sukcesu”. Różnica polega na tym, że jego system był przedstawiany w otoczce hipnotycznej i okultystycznej.