Hallucinations A. Brierre’a de Boismonta

Opublikowany przez

Hallucinations A. Brierre’a de Boismonta – między narodzinami psychiatrii a historią zjawisk nadzwyczajnych

Wydana po raz pierwszy po francusku w 1845 roku książka Hallucinations; or, The Rational History of Apparitions, Visions, Dreams, Ecstasy, Magnetism, and Somnambulism należy do najważniejszych dziewiętnastowiecznych opracowań poświęconych halucynacjom. Jej autor, francuski lekarz i psychiatra Alexandre-Jacques-François Brière de Boismont, podjął ambitną próbę uporządkowania niezwykle rozległego materiału obejmującego obserwacje kliniczne, relacje historyczne, wizje religijne, sny, objawienia, ekstazy, magnetyzm zwierzęcy i somnambulizm.

Książka powstała w okresie, gdy psychiatria dopiero wypracowywała własne słownictwo, klasyfikacje i metody diagnostyczne. Pojęcia takie jak halucynacja, iluzja, monomania, mania czy otępienie nie miały jeszcze dokładnie takiego znaczenia jak obecnie. Brière de Boismont starał się jednak wyraźnie rozróżnić spostrzeżenie bez rzeczywistego bodźca od błędnej interpretacji bodźca istniejącego. Tym samym uczestniczył w kształtowaniu rozróżnienia między halucynacją a iluzją, które pozostaje istotne również we współczesnej psychopatologii.

Wyjątkową cechą dzieła jest ogromna liczba przytoczonych przypadków. Autor sięga po relacje o głosach, widmach, wizjach zmarłych, proroczych snach, ekstazach religijnych i doświadczeniach osób znajdujących się w stanie gorączki, zatrucia, manii, melancholii lub skrajnego wyczerpania. Przywołuje postacie biblijne, świętych, reformatorów, filozofów, artystów oraz własnych pacjentów. Materiał ten nie spełnia współczesnych standardów badania klinicznego, ale tworzy niezwykle cenne archiwum dziewiętnastowiecznych interpretacji niezwykłych doświadczeń psychicznych.

Brière de Boismont nie traktuje każdej halucynacji jako dowodu obłędu. Zauważa, że pojedyncze doświadczenia wzrokowe lub słuchowe mogą wystąpić u osób zachowujących logiczne myślenie, świadomość własnego stanu i zdolność funkcjonowania. Jest to jeden z bardziej przenikliwych elementów książki. Autor rozumie, że objaw musi być oceniany w kontekście całej osobowości, stanu fizycznego, emocji, okoliczności oraz wpływu kultury.

Szczególnie interesująca jest jego próba wyjaśniania objawień i zjaw za pomocą mechanizmów psychicznych. W wielu relacjach o duchach, głosach lub wizjach dostrzega działanie pamięci, wyobraźni, oczekiwań, dominujących idei, lęku, poczucia winy albo napięcia religijnego. Pod tym względem książkę można uznać za ważny dokument wczesnej psychologii anomalnych doświadczeń.

Autor nie jest jednak konsekwentnym sceptykiem. Choć większość przypadków interpretuje naturalistycznie, pozostawia przestrzeń dla religijnej wizji człowieka i nie odrzuca z góry możliwości szczególnych doświadczeń duchowych. W rezultacie książka oscyluje między psychiatrycznym racjonalizmem a chrześcijańską metafizyką. Dla współczesnego czytelnika może to stanowić zarówno słabość metodologiczną, jak i fascynujące świadectwo epoki, w której granice między medycyną, filozofią, religią i badaniami nad zjawiskami niezwykłymi nie były jeszcze jednoznacznie wyznaczone.

Znaczną część publikacji poświęcono klasyfikowaniu halucynacji według chorób i stanów, w których występują. Autor omawia je w manii, otępieniu, majaczeniu alkoholowym, padaczce, histerii, hipochondrii, katalepsji, gorączkach, chorobach układu nerwowego, snach, koszmarach, ekstazie i somnambulizmie. Osobne rozdziały dotyczą przyczyn, diagnozy, rokowania, leczenia oraz znaczenia halucynacji w medycynie sądowej.

Właśnie część sądowo-psychiatryczna należy do najbardziej historycznie wartościowych. Brière de Boismont rozważa, czy człowiek działający pod wpływem głosów lub wizji zachowuje odpowiedzialność za swoje czyny. Analizuje przypadki samobójstw, zabójstw, podpaleń, kradzieży oraz innych zachowań wynikających z urojeń i halucynacji. Widać tu początki nowoczesnego namysłu nad niepoczytalnością, zdolnością rozpoznawania znaczenia czynu i wpływem choroby psychicznej na wolę.

Z dzisiejszego punktu widzenia wiele klasyfikacji i terapii przedstawionych w książce jest przestarzałych. Autor posługuje się dawnymi kategoriami diagnostycznymi, a część jego wyjaśnień odwołuje się do dziewiętnastowiecznej teorii układu nerwowego, temperamentów, dziedziczności i moralnych przyczyn choroby. Niektóre określenia dotyczące niepełnosprawności intelektualnej lub zaburzeń psychicznych są obecnie uznawane za obraźliwe i powinny być odczytywane wyłącznie jako terminologia historyczna.

Nie umniejsza to jednak znaczenia dzieła. Hallucinations jest ważnym źródłem dla historyków psychiatrii, psychologii, medycyny sądowej, religioznawstwa, spirytualizmu oraz badań nad snem i odmiennymi stanami świadomości. Pokazuje moment przejścia od interpretowania wizji jako zjawisk wyłącznie religijnych lub demonicznych ku próbie ich systematycznego, medycznego i psychologicznego wyjaśnienia.

Największa wartość książki nie polega więc na aktualności jej diagnoz, lecz na ukazaniu narodzin nowoczesnego sposobu myślenia o halucynacjach. Jest to dzieło erudycyjne, rozległe i momentami niezwykle nowatorskie, choć jednocześnie mocno zakorzenione w przekonaniach i ograniczeniach swojej epoki.

Wprowadzenie – 17

Rozdział I

Definicja i podział halucynacji

Znaczenie badań nad halucynacjami – definicje podawane przez autorów – zarys najważniejszych klasyfikacji – charakterystyka klasyfikacji przedstawionej przez autora – 31

Rozdział II

Halucynacje dające się pogodzić z rozumem

Wpływ zadumy na powstawanie halucynacji – konieczne rozróżnienia – o zadumie ludów Wschodu – wiara w zjawiska nadprzyrodzone – halucynacje: 1. rozpoznane, spontaniczne, przemijające i długotrwałe; 2. nierozpoznane – przyczyny halucynacji – spostrzeżenia zaczerpnięte z relacji postaci historycznych – ich znaczenie – podsumowanie – 40

Rozdział III

Halucynacje w prostych postaciach obłędu

Część I

Proste, odosobnione halucynacje – ich oddziaływanie na umysł – głębokie przekonanie osoby doświadczającej halucynacji – utrata zmysłów nie stanowi przeszkody dla halucynacji – przypadki – halucynacje słyszenia u osób głuchych – halucynacje wewnętrzne i zewnętrzne, odosobnione lub połączone – halucynacje wzroku – wizje – wizjonerzy – wiara w zjawy – halucynacje wzrokowe podobne do słuchowych – halucynacje u osób niedowidzących lub pozbawionych wzroku – osoby doświadczające halucynacji sądzą, że mogą oglądać wnętrze własnego ciała; zdolności analogiczne do przypisywanych osobom poddanym magnetyzmowi – połączone halucynacje wzroku i słuchu – halucynacje dotyku – trudności diagnostyczne – niektóre halucynacje dotykowe związane z wyobrażeniami hipochondrycznymi – halucynacje węchu i smaku, równie rzadkie jak poprzednie – halucynacje rzadko ograniczają się do jednej postaci obłędu – bardzo często występują w szaleństwie oraz w kilku innych chorobach – podsumowanie.

Część II

Halucynacje ogólne – podsumowanie – 76

Rozdział IV

O halucynacjach związanych z iluzjami

Częstość występowania iluzji – poglądy dotyczące błędów zmysłów – cechy pozwalające odróżnić iluzje od halucynacji – opinie panów Calmeila, Aubanela i Dechambre’a; zgodność ich stanowisk – szczególne cechy iluzji – halucynacje wewnętrzne związane z odczuciami hipochondrycznymi – iluzje obserwowane zarówno w stanie zdrowia, jak i choroby – iluzje słuchu i wzroku – przyczyny – iluzje wzrokowe niekiedy występujące epidemicznie – iluzje powietrzne – przyczyny iluzji zbiorowych – iluzje słuchowe – motywy utworzenia tego rozdziału – iluzje mogą poprzedzać halucynacje, towarzyszyć im lub następować po nich – iluzje mogą być odosobnione albo ogólne – niezwykła zmienność iluzji – iluzje, podobnie jak halucynacje, mogą prowadzić do czynów nagannych – iluzje dotyku, węchu i smaku – ich wpływ na zachowanie osób obłąkanych – iluzje niemal zawsze towarzyszą halucynacjom – podsumowanie – 103

Rozdział V

Halucynacje uporządkowane według częstości występowania

Odmiany monomanii, z którymi najczęściej współwystępują – uwagi dotyczące lipemanii – halucynacje jako odzwierciedlenie nawyków osób obłąkanych – obserwacje dotyczące demonologii inkubów – natura halucynacji seksualnych – obserwacje dotyczące nostalgii – obserwacje dotyczące calentury – podsumowanie – 119

Rozdział VI

O halucynacjach w stuporze

Większość osób dotkniętych stuporem doświadcza halucynacji i iluzji – symptomatologia – układ halucynacji i iluzji u niektórych pacjentów – przypadki stuporu – uwagi na temat tej choroby – podsumowanie – 135

Rozdział VII

O halucynacjach w manii

Częstość halucynacji w manii – dlaczego? – przegląd halucynacji występujących w manii – przypadki – obserwacje dotyczące skłonności do kradzieży – rozwój halucynacji – halucynacje mogą mieć charakter objawowy – uwagi na temat wpływu narządów płciowych – halucynacje w manii połogowej – skutki halucynacji i iluzji w manii – podsumowanie – 141

Rozdział VIII

O halucynacjach w otępieniu

Część I

Halucynacje występują w otępieniu częściej, niż się powszechnie przypuszcza – co może tłumaczyć ten fakt – podział otępienia na monomaniakalne i maniakalne, całkowite i starcze – przegląd halucynacji w otępieniu – przypadek otępienia monomaniakalnego – przypadek otępienia maniakalnego – trudność w rozróżnianiu odcieni różnic – halucynacje mogą mieć charakter przejściowy – przypadek całkowitego otępienia – przypadek otępienia starczego – podsumowanie.

Część II

Halucynacje występujące w otępieniu z porażeniem ogólnym – przegląd – przypadki – podsumowanie.

Część III

Halucynacje rozpatrywane w związku z niedorozwojem umysłowym, ówczesnym „idiotyzmem” i „kretynizmem” – mogą występować w pierwszym z tych stanów, lecz nigdy nie zaobserwowano ich w dwóch ostatnich – podsumowanie – 152

Rozdział IX

O halucynacjach w majaczeniu drżennym

Przybliżona statystyka przypadków obłędu wynikającego z nadużywania napojów odurzających – iluzje i halucynacje, którym podlegają osoby nietrzeźwe – przypadki – natura halucynacji – mogą prowadzić do bardzo poważnych skutków – delirium tremens obejmuje różne choroby – pijaństwo – jego związek z obłędem alkoholowym – podsumowanie – 163

Rozdział X

O halucynacjach w chorobach nerwowych

Halucynacje w katalepsji, padaczce, histerii, hipochondrii, pląsawicy, wściekłości i innych chorobach – podsumowanie – 170

Rozdział XI

O halucynacjach w koszmarach i snach

Część I

Halucynacje w koszmarze sennym – ich podobieństwo do obłędu – odmiany koszmaru – współistnienie rozumu i obłędu.

Część II

Halucynacje w snach – analogia między snami a halucynacjami – dwa rodzaje snów: fizjologiczne i patologiczne – psychologiczna kondycja snów – różnica między halucynacjami występującymi podczas snu a halucynacjami godzin czuwania – halucynacje hipnagogiczne – fizjologiczne badania snu – zgodność snów z wydarzeniami – przeczucia – fakty przytaczane na ich poparcie – utrzymywanie się pierwiastka rozumnego w snach – sny patologiczne – wpływ dominujących idei na sny – znaczenie snów u osób obłąkanych – nocne halucynacje epidemiczne – halucynacje okresowe – mogą się utrwalić – podsumowanie – 182

Rozdział XII

O halucynacjach w ekstazie, magnetyzmie i somnambulizmie

Część I

Ekstaza bardzo sprzyja halucynacjom – przypadek – ekstazy religijne – epoki i okoliczności sprzyjające ekstazom – ekstaza fizjologiczna – ekstaza chorobowa – podział ten umożliwia właściwą klasyfikację podmiotów ekstazy – osoby ekstatyczne – ekstazy obserwowane u dzieci – różne postacie ekstazy: kataleptyczna, histeryczna, mistyczna, maniakalna, monomaniakalna i epidemiczna – sen ekstatyczny – przestraszona dziewczyna z Tyrolu – zjawiska ekstatyczne występowały we wszystkich epokach – epidemia kaznodziejska w Szwecji – halucynacje ekstatyczne osób religijnych.

Część II

O zdolności przewidywania, drugim widzeniu, magnetyzmie i somnambulizmie w związku z halucynacjami – analogia między somnambulizmem a snem – o somnambulizmie dziennym – o pierwiastku moralnym w halucynacjach somnambulizmu – podsumowanie – 212

Rozdział XIII

O halucynacjach w chorobach gorączkowych, zapalnych, ostrych, przewlekłych i innych

O halucynacjach i iluzjach w ostrym majaczeniu i chorobach mózgu – przekrwienie, zapalenie pajęczynówki, zapalenie mózgu, rozmiękanie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych i inne – o halucynacjach w gorączce; wpływ gorączki na wyobraźnię – halucynacje w durze brzusznym, tyfusie i gorączkach okresowych – halucynacje w chorobach przewodu pokarmowego i dróg żółciowych – zapalenia miąższowe mogą współwystępować z halucynacjami i zapaleniem płuc; halucynacje po ustąpieniu wydzieliny – halucynacje w dnie moczanowej, chorobach serca, pelagrze i chlorozie – halucynacje w omdleniu i rekonwalescencji – halucynacje wynikające z wpływów atmosferycznych – halucynacje mogą poprzedzać chorobę – halucynacje w końcowym stadium chorób przewlekłych – podsumowanie – 260

Rozdział XIV

Przyczyny halucynacji

Etiologia halucynacji i iluzji – należy jej poszukiwać w psychicznych i cielesnych elementach człowieka, a przede wszystkim w ideach; w długotrwałych halucynacjach idee mogą pozostawać pojedyncze i zgodne z rozumem.

Dział pierwszy – przyczyny moralne

Ich wpływ na powstawanie halucynacji – statystyka – halucynacje epidemiczne – wpływ dominujących idei – demonologia, czary, magia, likantropia, zjawy, wampiryzm, ekstazy – wpływ różnych cywilizacji – wpływ namiętności, utrwalonych idei, zajęć umysłowych oraz zawodów wymagających pracy fizycznej.

Dział drugi – przyczyny fizyczne

Można je podzielić na pięć grup:

  1. wpływ dziedziczności, płci, wieku i innych czynników;
  2. wpływ przyczyn mechanicznych, napojów fermentowanych oraz substancji narkotycznych i trujących;
  3. wpływ chorób psychicznych;
  4. wpływ chorób układu nerwowego innych niż obłęd;
  5. wpływ chorób ostrych, przewlekłych i pozostałych.

Podsumowanie – 282

Rozdział XV

Halucynacje rozpatrywane z psychologicznego, historycznego i religijnego punktu widzenia

Różnice w psychologii halucynacji zależnie od zdrowia lub choroby umysłu – czynniki skłaniające do obłędu – wprowadzenie fizjologii do historii – filozofia historii przeciwna tej doktrynie – rozwój wrażeń zmysłowych w mózgu; przemiany, jakim ulegają – halucynacje różnią się zależnie od charakteru jednostek – kilka uwag o naturze i umiejscowieniu halucynacji – wpływ układu nerwowego i krążenia na naturę idei – podział idei na duchowe i zmysłowe – tylko te drugie dostarczają materiału dla halucynacji – wpływ uwagi, porównywania, wyobraźni, pamięci i kojarzenia na mechanizm halucynacji – cielesność idei duchowych wywołana nadużyciem abstrakcji – zjawy Kasjusza, Brutusa i Juliana – halucynacje nie tylko zapożyczają swój materiał z rzeczywistych idei; są także wspomnieniami dawnych i błędnych wrażeń – źródła fałszywych idei można szukać w zapomnieniu wiedzy o Bogu i samym sobie – w wielu przypadkach halucynacja stanowi niemal normalny stan, co tłumaczy, dlaczego doświadczyło jej tak wielu wybitnych ludzi, nie popadając w obłęd – halucynacje historyczne występują najpierw zbiorowo, a następnie indywidualnie – przykłady Loyoli, Lutra, Joanny d’Arc i Goethego – każdą z tych postaci można uznać za uosobienie epoki lub użytecznej idei – ich halucynacje na ogół nie przypominają halucynacji współczesnych, które są w większym lub mniejszym stopniu związane z obłędem – każda wybitna postać ma swój charakter duchowy, dotyczący historii, oraz charakter osobisty, dotyczący biografii – wiele halucynacji należy do epoki, a nie do jednostki – należy wyraźnie odróżnić objawienia Pisma Świętego od halucynacji historii świeckiej, a nawet od halucynacji wielu chrześcijan – podsumowanie – 351

Rozdział XVI

Fizjologia i symptomatologia halucynacji i iluzji

O halucynacjach psychicznych i psychosensorycznych – pośrednicząca rola zmysłów – intelektualne i zmysłowe zjawiska halucynacji wzroku i słuchu – statystyka – halucynacje podwójnego widzenia – zjawiska halucynacji węchu, smaku, dotyku i czucia ogólnego – sposób kojarzenia halucynacji – okresy sprzyjające ich powstawaniu – halucynacje we śnie – objawy iluzji – halucynacje seksualne – mechanizm intelektualny halucynacji – okoliczności sprzyjające ich powstawaniu – stan osoby doświadczającej halucynacji – podsumowanie – 409

Rozdział XVII

Anatomia patologiczna

A priori powstawania halucynacji nie można łatwo wyjaśnić zmianą anatomiczną – jak za pomocą anatomii patologicznej wyjaśnić halucynacje dziecka, myśliciela i poety? – okresowe występowanie halucynacji podważa takie wyjaśnienie – sekcje zwłok nie wykazują swoistych zaburzeń anatomicznych – większość lekarzy przy ówczesnym stanie wiedzy nie uznaje żadnej szczególnej, znanej zmiany – związek zmian chorobowych z halucynacjami nie daje żadnych pewnych wniosków – mózg bez wątpienia ulega zmianie, lecz sposób tej zmiany pozostaje całkowicie nieznany – podsumowanie – 449

Rozdział XVIII

Przebieg – czas trwania – rozpoznanie – rokowanie

Przebieg i trwanie

Halucynacje są nieregularne, okresowo ustępujące, a niekiedy stałe – przyczyny wpływające na ich przebieg – szczególna postać, jaką choroba przyjmuje, oddziałuje na halucynacje – okresowe przerwy – napady okresowe.

Czas trwania

Wykazuje znaczne różnice – zmienia się zależnie od charakteru halucynacji.

Rozpoznanie

Halucynacje można łatwo wykryć, gdy pacjent o nich mówi; niekiedy jest to niemożliwe, gdy zachowuje milczenie – oznaki, po których można je rozpoznać – różne cechy halucynacji nocnych, somnambulizmu i ekstazy – różnica między halucynacjami a iluzjami – postać obłędu może utrudniać diagnozę.

Rokowanie

Zależy od rodzaju halucynacji – zmienia się stosownie do okresu choroby – różne postacie zaburzenia psychicznego wywierają znaczący wpływ – choroby nerwowe nasilone przez halucynacje – długotrwałe halucynacje zmieniają swój charakter – rokowanie w prostych i ogólnych halucynacjach – halucynacje uznawane przez pacjentów rzadko są poważne – większe znaczenie rokownicze w hipochondrii, histerii, padaczce i niektórych odmianach iluzji – podsumowanie – 454

Rozdział XIX

Leczenie halucynacji

Poglądy panów Esquirola, Léluta i Calmeila – odosobnienie – dwa działy:

  1. leczenie fizyczne – stosowanie bielunia dziędzierzawy – halucynacje niekiedy nagle ustępujące – elektryczność;
  2. leczenie moralne – metoda autora – metoda Leureta – zastrzeżenia – leczenie halucynacji w chorobach, dla których są charakterystyczne – podsumowanie – 463

Rozdział XX

Halucynacje rozpatrywane w związku z medycyną sądową

Osoby doświadczające halucynacji bywają mylone z włóczęgami, rabusiami, mordercami i innymi przestępcami:

  1. wpływ halucynacji na zachowanie podczas czuwania i snu;
  2. wpływ iluzji w podobnych okolicznościach;
  3. odosobnienie, orzeczenie niepoczytalności i zdolność do składania zeznań.

Halucynacje jako przyczyny obrażeń i niebezpiecznych czynów, takich jak samobójstwo, zabójstwo, rozbój, podpalenie, wyzwania i pojedynki – fakty – zdarzenia występujące w majaczeniu maniakalnym i ostrym są często skutkiem halucynacji i iluzji – czasem halucynacja jest rzeczywistą przyczyną czynów dokonanych pod wpływem iluzji – decyzje wywołane halucynacjami bywają natychmiastowe – niektóre okoliczności, takie jak ciemność, zdają się im sprzyjać – halucynacje senne mogą prowadzić do przestępstw – sądowo-lekarskie badanie nagłych halucynacji – przypadki iluzji prowadzących do przestępstw – majaczeniu osób uzależnionych od alkoholu bardzo często towarzyszą halucynacje i iluzje – halucynacje i iluzje wyjaśniają wiele czynów sprawiających wrażenie niezrozumiałych – 499

Alexandre-Jacques-François Brière de Boismont – autor książki

Alexandre-Jacques-François Brière de Boismont był francuskim lekarzem i jednym z przedstawicieli kształtującej się w XIX wieku psychiatrii. Urodził się w Rouen pod koniec XVIII wieku, a zmarł w Paryżu w 1881 roku. W źródłach spotyka się rozbieżność co do roku jego urodzenia: część katalogów podaje 1798, inne 1797.

W 1825 roku uzyskał doktorat medyczny w Paryżu. Zajmował się psychiatrią, higieną, medycyną sądową, anatomią oraz problematyką społeczną. Prowadził także prywatne zakłady opieki dla osób cierpiących na zaburzenia psychiczne. W 1831 roku prowadził obserwacje epidemii cholery w Polsce, które następnie opisał w osobnej publikacji medycznej.

Brière de Boismont należał do grona współtwórców francuskiego środowiska psychiatrycznego. Był związany z Société médico-psychologique oraz czasopismem „Annales médico-psychologiques”, jednym z najważniejszych periodyków psychiatrycznych swojej epoki.

Poza pracą o halucynacjach napisał między innymi obszerne studium poświęcone samobójstwu i obłędowi samobójczemu, opracowania z zakresu medycyny sądowej, higieny, anatomii, pelagry oraz chorób psychicznych. W 1862 roku przedstawił także jeden z wczesnych opisów zespołu objawów, który później nazwano zespołem Kleinego–Levina.

Najważniejszą cechą jego podejścia było łączenie obserwacji klinicznych z materiałem historycznym, religijnym i literackim. Autor nie ograniczał halucynacji wyłącznie do ciężkiej choroby psychicznej. Uważał, że mogą pojawiać się także u osób zachowujących zdolność rozumowania, między innymi podczas snu, żałoby, wyczerpania, ekstazy religijnej, choroby gorączkowej lub silnego wzburzenia emocjonalnego.

Jednocześnie nie był konsekwentnym materialistą. Dopuszczał duchowy wymiar człowieka i próbował zachować zgodność pomiędzy medycyną a chrześcijańskim przekonaniem o duszy i wolnej woli. To sprawia, że jego książka znajduje się na pograniczu nowoczesnej psychiatrii, dziewiętnastowiecznej filozofii umysłu oraz religijnej interpretacji ludzkich doświadczeń.