Esoteric Buddhism – A. P. Sinnett

Opublikowany przez

Wydany po raz pierwszy w 1883 roku Esoteric Buddhism Alfreda Percy’ego Sinnetta należy do najważniejszych dokumentów wczesnego ruchu teozoficznego. Książka odegrała znaczącą rolę w popularyzacji teozofii w Europie i Stanach Zjednoczonych, przedstawiając zachodnim czytelnikom rozbudowany system nauk dotyczących budowy człowieka, reinkarnacji, karmy, ewolucji duchowej, życia po śmierci oraz cyklicznego rozwoju świata.

Sinnett nie tworzy jednak opracowania buddyzmu w znaczeniu historycznym lub religioznawczym. Termin „buddyzm ezoteryczny” oznacza u niego rzekomą pradawną wiedzę duchową, która – według autora – miała znajdować się u podstaw wielkich religii, lecz była dostępna jedynie wtajemniczonym adeptom. Przedstawiony system łączy wybrane pojęcia indyjskie z zachodnim okultyzmem, spirytyzmem, neoplatonizmem oraz dziewiętnastowieczną ideą ewolucji.

Centralnym elementem książki jest nauka o siedmiorakiej budowie człowieka. Sinnett opisuje człowieka jako istotę złożoną z ciała fizycznego, pierwiastków życiowych, natury pragnieniowej, umysłu oraz wyższych składników duchowych. Śmierć nie oznacza w tej koncepcji końca istnienia, lecz przejście przez kolejne stany świadomości, obejmujące między innymi kama-lokę i dewachan, po których następuje ponowne wcielenie.

Autor przedstawia również rozbudowaną wizję ewolucji kosmicznej. Ludzkość ma rozwijać się poprzez kolejne globy, obiegi, epoki i tak zwane rasy rdzenne. Nie jest to teoria naukowa, lecz symboliczno-okultystyczny schemat charakterystyczny dla teozofii końca XIX wieku. Współczesny czytelnik powinien podchodzić do tej części książki krytycznie, zwłaszcza że zawarte w niej pojęcia rasowe są produktem epoki i nie odpowiadają dzisiejszej wiedzy antropologicznej ani biologicznej.

Szczególnie interesujące są partie poświęcone karmie, reinkarnacji i stanom pośmiertnym. Sinnett próbuje opisać je językiem przypominającym wykład naukowy: formułuje prawa, tworzy klasyfikacje i przedstawia duchową ewolucję jako uporządkowany proces przyczynowo-skutkowy. Taki sposób narracji był jedną z przyczyn popularności książki. Czytelnik otrzymywał nie luźny zbiór mistycznych refleksji, lecz pozornie spójny model człowieka i kosmosu.

Z dzisiejszej perspektywy najsłabszą stroną dzieła jest utożsamianie teozoficznej doktryny z ukrytą istotą buddyzmu. Sinnett swobodnie łączy terminologię buddyjską i hinduistyczną, nie zawsze uwzględniając ich pierwotny kontekst. Jego nirwana, karma, dewachan czy koncepcja Buddy są często bliższe interpretacji teozoficznej niż naukom historycznych tradycji buddyjskich. Z tego względu książki nie należy traktować jako źródła wiedzy o kanonicznym buddyzmie.

Nie umniejsza to jednak jej znaczenia historycznego. Esoteric Buddhism wywarł ogromny wpływ na późniejszy zachodni ezoteryzm, okultyzm, ruch New Age oraz popularne wyobrażenia o reinkarnacji i duchowej ewolucji. Wiele idei, które w XX wieku stały się częścią zachodniej kultury alternatywnej, zostało tutaj przedstawionych w jednej z pierwszych uporządkowanych form.

Książka jest zatem szczególnie cenna dla historyków religii, badaczy teozofii, dziejów okultyzmu oraz recepcji myśli azjatyckiej na Zachodzie. Nie jest obiektywnym wykładem buddyzmu, lecz ważnym świadectwem sposobu, w jaki dziewiętnastowieczni europejscy ezoterycy interpretowali i przekształcali idee Wschodu.

Rozdział I

Nauczyciele ezoteryczni

Charakter niniejszego wykładu – odosobnienie wiedzy Wschodu – arhaci i ich przymioty – mahatmowie – okultyści w ogólności – odosobnieni mistycy – niżsi jogini – kształcenie okultystyczne – wielki cel – jego uboczne następstwa – obecne ustępstwa – 41

Rozdział II

Budowa człowieka

Kosmogonia ezoteryczna – od czego zacząć – cofnięcie się od człowieka ku wszechświatowi – analiza człowieka – siedem zasad – 60

Rozdział III

Łańcuch planetarny

Ezoteryczne poglądy na ewolucję – łańcuch globów – postęp człowieka poprzez te globy – spiralny rozwój – pierwotna ewolucja globów – niższe królestwa – 75

Rozdział IV

Okresy świata

Jednolitość natury – obiegi i rasy – prawo siódemkowe – życie obiektywne i subiektywne – całkowite wcielenia – dawne rasy na Ziemi – okresowe kataklizmy – Atlantydzi – Lemuria – prawo cykliczne – 94

Rozdział V

Dewachan

Duchowe losy ego – karma – rozdzielenie zasad w chwili śmierci – rozwój wyższej diady – istnienie w dewachanie – rozwój subiektywny – avitchi – ziemskie powiązanie z dewachanem – okresy dewachaniczne – 121

Rozdział VI

Kama-loka

Powłoka astralna – jej siedlisko – jej natura – trwające impulsy – elementale – media i powłoki – nieszczęśliwe wypadki i samobójstwa – utracone osobowości – 150

Rozdział VII

Ludzka fala przypływu

Postęp głównej fali – przesłonięcia – zmierzch i świt ewolucji – sąsiadujące z nami planety – stopnie duchowości – przedwcześnie rozwinięte ego – okresy między kolejnymi wcieleniami – 171

Rozdział VIII

Postęp ludzkości

Wybór dobra albo zła – druga połowa ewolucji – rozstrzygający punkt zwrotny – duchowość i intelekt – przetrwanie najlepiej przystosowanych – szósty zmysł – rozwój zasad we właściwej kolejności – ustąpienie niezdolnych – zabezpieczenie dla wszystkich – przypadki wyjątkowe – ich naukowe wyjaśnienie – zadośćuczynienie sprawiedliwości – los nieudanych jednostek – przegląd ewolucji człowieka – 188

Rozdział IX

Budda

Ezoteryczny Budda – ponowne wcielenia adeptów – wcielenie Buddy – siedmiu Buddów wielkich ras – Awalokiteśwara – Adi-Budda – stan adepta w czasach Buddy – Śankaraczarja – doktryny wedanty – Tsong-kha-pa – reformy okultystyczne w Tybecie – 209

Rozdział X

Nirwana

Jej oddalenie – wcześniejsze stopnie – częściowa nirwana – próg nirwany – nirwana – paranirwana – Budda i nirwana – nirwana osiągana przez adeptów – ogólny postęp ku nirwanie – warunki jej osiągnięcia – duchowość i religia – poszukiwanie prawdy – 233

Rozdział XI

Wszechświat

Dni i noce Brahmy – rozmaite manwantary i pralaje – Układ Słoneczny – powszechna pralaja – ponowne rozpoczęcie ewolucji – „stworzenie” – wielka Pierwsza Przyczyna – wieczny proces cykliczny – 246

Rozdział XII

Ponowne rozpatrzenie doktryny

Zgodność doktryny ezoterycznej z widzialną naturą – wolna wola i predestynacja – pochodzenie zła – geologia, biologia i nauczanie ezoteryczne – buddyzm i nauka – pochodzenie wszystkich rzeczy – doktryna jako zniekształcona – ostateczny rozpad świadomości – transmigracja – dusza i duch – osobowość i indywidualność – karma – 265

Alfred Percy Sinnett – autor książki

Alfred Percy Sinnett urodził się 18 stycznia 1840 roku w Londynie, a zmarł 26 czerwca 1921 roku. Był brytyjskim dziennikarzem, pisarzem i jednym z najbardziej wpływowych popularyzatorów teozofii w końcu XIX wieku.

Jego matką była Jane Sinnett, pisarka i tłumaczka. Sam Sinnett rozpoczął karierę dziennikarską, a następnie wyjechał do Indii. Został tam redaktorem wpływowego anglojęzycznego dziennika „The Pioneer”, wydawanego w Allahabadzie. Praca ta zapewniła mu pozycję w brytyjskim środowisku kolonialnym oraz kontakty z przedstawicielami administracji, nauki i kultury.

W Indiach Sinnett poznał Helenę Pietrownę Bławatską i Henry’ego Steel Olcotta, założycieli Towarzystwa Teozoficznego. Zainteresował się głoszoną przez nich ideą istnienia ukrytej tradycji duchowej, przechowywanej przez wtajemniczonych nauczycieli, nazywanych mahatmami lub adeptami.

Sinnett utrzymywał, że otrzymywał listy od nauczycieli znanych jako Koot Hoomi i Morya. Korespondencja ta, później opublikowana jako „The Mahatma Letters to A. P. Sinnett”, stała się jednym z podstawowych dokumentów wczesnej teozofii. To właśnie nauki zawarte w tych przekazach miały stanowić zasadnicze źródło przedstawionego w Esoteric Buddhism systemu.

Sinnett pełnił później funkcję przewodniczącego londyńskiej loży Towarzystwa Teozoficznego. Odegrał ważną rolę w upowszechnianiu teozofii wśród angielskiej klasy średniej i inteligencji. Jego styl był bardziej uporządkowany, rzeczowy i systematyczny niż często symboliczny oraz rozbudowany język Bławatskiej.

Do najważniejszych książek Sinnetta należą:

  • The Occult World – 1881,
  • Esoteric Buddhism – 1883,
  • Karma: A Novel – 1885,
  • Incidents in the Life of Madame Blavatsky – 1886,
  • The Rationale of Mesmerism – 1892,
  • The Growth of the Soul – 1896,
  • Collected Fruits of Occult Teaching – 1920.

Esoteric Buddhism pozostaje jego najbardziej znaną i historycznie najważniejszą publikacją. Była jedną z pierwszych książek przedstawiających teozofię zachodniemu czytelnikowi w formie względnie zwartego systemu kosmologicznego i antropologicznego.