Czerwona Księga z Appin

To jest kolejna bardzo ciekawa pozycja z kręgu XIX-wiecznego hermetyzmu interpretacyjnego – książka, która wykorzystuje baśnie, opowieści średniowieczne i teksty alegoryczne jako zaszyfrowane przypowieści o duchowej przemianie człowieka.

Co to za książka?

Pełny tytuł z karty brzmi:

The Red Book of Appin: A Story of the Middle Ages; with Other Hermetic Stories, and Allegorical Fairy Tales. With Interpretations

czyli:

Czerwona Księga z Appin: opowieść ze średniowiecza; wraz z innymi opowieściami hermetycznymi i alegorycznymi baśniami. Z interpretacjami.

Wydanie pokazane na karcie tytułowej pochodzi z Nowego Jorku, 1863, od wydawcy James Miller, następcy firmy C. S. Francis & Co.

Kto był autorem?

Na karcie tytułowej autor nie jest podany z nazwiska, lecz jako autor wcześniejszych prac:

Alchemy and the Alchemists,
Swedenborg, a Hermetic Philosopher,
Christ the Spirit.

Katalogi biblioteczne identyfikują go jako Ethana Allena Hitchcocka – amerykańskiego wojskowego, pisarza i interpretatora literatury hermetycznej, żyjącego w latach 1798–1870.

Hitchcock był nie tylko autorem ezoteryczno-filozoficznym, ale także wysokim rangą oficerem armii USA. Urodził się w Vergennes w stanie Vermont, ukończył West Point w 1817 roku, służył m.in. w wojnach seminolskich, wojnie amerykańsko-meksykańskiej, a podczas wojny secesyjnej pełnił funkcje administracyjne w Departamencie Wojny jako generał major ochotników.

Dlaczego ta książka jest „hermetyczna”?

Hitchcock należał do autorów, którzy odczytywali alchemię nie jako prymitywną chemię ani dosłowną próbę przemiany metali, lecz jako język symboliczny opisujący przemianę moralną, duchową i religijną człowieka.

To samo podejście zastosował tutaj do baśni i opowieści. W jego ujęciu baśnie nie są tylko dziecięcymi historiami, ale mogą ukrywać sensy inicjacyjne: walkę człowieka z namiętnościami, oczyszczenie duszy, próbę charakteru, odrodzenie wewnętrzne, przejście od niewiedzy do poznania.

To bardzo ważne, bo The Red Book of Appin stoi na pograniczu kilku tradycji:

1. baśni ludowej,
2. literatury średniowiecznej,
3. alchemii duchowej,
4. chrześcijańskiej alegorezy,
5. romantycznej interpretacji symboli.

Co zawiera książka?

Katalogi i opisy skanów podają, że książka zawiera m.in.:

The Story of the Red Book of Appin,
The Six Swans,
The White Dove,
Dummling and the Toad,
The Fox’s Brush,
dodatek,
Faithful John,
The Goosegirl at the Well.

Są to więc nie tylko „opowieści hermetyczne” w sensie ścisłym, ale także baśnie interpretowane przez autora jako teksty alegoryczne. Hitchcock nie ogranicza się do ich przedrukowania – dodaje interpretacje, które mają wydobyć z nich ukryty sens.

Czym jest „Red Book of Appin”?

Appin to miejscowość / region w Argyllshire w Szkocji. Sama opowieść zaczyna się formułą baśniową: „Dawno, dawno temu żył pewien człowiek w Appin, w Argyllshire…”. W tekście pojawia się sierota, tajemniczy pan, służba, próba i motyw ukrytej księgi – czyli typowe elementy opowieści inicjacyjnej.

Tytułowa „Czerwona Księga” działa więc nie tylko jako rekwizyt fabularny. W hermetycznej lekturze może oznaczać księgę tajemnicy, wiedzę ukrytą, zapis duchowego doświadczenia albo symboliczny przewodnik po próbach duszy.

Jak rozumieć tę książkę?

Najlepiej czytać ją nie jako zwykły zbiór bajek, lecz jako książkę z komentarzem ezoteryczno-moralnym. Hitchcock prawdopodobnie zakłada, że dawne baśnie i opowieści zawierają coś więcej niż powierzchowną fabułę.

W praktyce jego metoda wygląda tak:

najpierw podaje opowieść,

następnie wskazuje jej możliwe znaczenie duchowe,

potem łączy ją z szerszą tradycją hermetyczną, alchemiczną lub religijną.

To podejście jest bardzo typowe dla jego wcześniejszych książek, zwłaszcza Remarks upon Alchemy and the Alchemists, gdzie bronił alchemików jako myślicieli symbolicznych, a nie jedynie poszukiwaczy metalu zamienianego w złoto. Jego prywatna biblioteka alchemiczna liczyła ponad 250 tomów i została przekazana do St. Louis Mercantile Library.

Znaczenie dla badań nad ezoteryką

Książka jest interesująca, ponieważ pokazuje, jak w połowie XIX wieku w Ameryce czytano dawne tradycje symboliczne. Hitchcock nie reprezentuje okultyzmu rytualnego w stylu późniejszych towarzystw magicznych. Jest raczej chrześcijańsko-hermetycznym interpretatorem, który widzi w alchemii, baśniach i klasycznej literaturze zapis jednej wielkiej prawdy: człowiek musi zostać wewnętrznie przemieniony.

W tym sensie The Red Book of Appin jest bliska takim jego pracom jak:

Remarks upon Alchemy and the Alchemists,
Swedenborg, a Hermetic Philosopher,
Christ the Spirit,
Spenser’s Poem,
Remarks on the Sonnets of Shakespeare.

Spis treści

Uwagi do przekładu tytułów

The Fox’s Brush — w angielszczyźnie brush może oznaczać „lisią kitę”, czyli ogon lisa. Jako tytuł baśniowy najlepiej brzmi Lisi ogon albo Kita lisa. Wersja Lisi ogon jest bardziej naturalna i czytelna.

Dummling and the Toad — Dummling to baśniowy „głuptasek”, „prostaczek”, często najmłodszy i lekceważony bohater, który ostatecznie okazuje się wybrany lub mądry sercem.

The Flail from the Clouds — flail to cep, więc Cep z obłoków jest trafnym i dosłownym przekładem. Można też rozważyć bardziej literacko: Cep spadający z obłoków, ale krótszy tytuł lepiej pasuje do spisu treści.

The Goose-Girl at the Well — Gęsiareczka przy studni dobrze oddaje baśniowy ton oryginału.